Nazmi Toker’in Kayseri Valisi Olarak Tayini 25.8.1932-1936
Kayseri’de bir dönem valilik ve iki dönem de milletvekilliği yaparak iz bırakan Nazmi Toker 1875 İstanbul doğumludur. 1895 tarihinde Harp okulunu bit...
Kayseri’de bir dönem valilik ve iki dönem de milletvekilliği yaparak iz bırakan Nazmi Toker 1875 İstanbul doğumludur. 1895 tarihinde Harp okulunu bitirerek askerlik hayatına atılan Nazmi Toker, yurdun çeşitli yerlerinde farklı rütbelerde görev yaparken, 1919 yılında Sivas Vilâyeti jandarma müfettişliğine tayin edilmiş, burada görev yaparken Sivas kongresi sırasında Mustafa Kemâl Paşa’nın dikkatini çekmiş ve güvenini kazanmıştır.
19 Ocak-1922 tarihinde Dersim mutasarrıflığına tayin edilerek idarî göreve ilk adımını atmıştır. Daha sonra Adana jandarma komutanlığı, İstanbul jandarma müfettişliği, Diyarbakır Jandarma müfettişliği ve 1927 yılında Malatya valiliği görevlerine getirilmiştir. Arkasından 1930 yılında Gaziantep valisi olan Nazmi Toker’in bu şehirlerde çok aktif bir valilik yaptığı söylenemez.
Kayseri’de o günlerde kimin Belediye Başkanı olacağı konusunda Belediye Meclisi’nde yoğun tartışmalar yaşanmakta iken bu görev bir buçuk yıl İl Mektupçusu Ali Neşet Katırcıoğlu ve Belediye Başkâtibi Seyfi Ekrem Çetinel tarafından vekâleten yürütülmüştür. Dâhiliye Vekâleti yaşanan soruna el atmış ve belediye başkanlığı görevini Vali Nazmi Toker’in uhdesine vermiştir
25.8.1932 gününden itiberen Kayseri Valisi olarak gördüğümüz Nazmi Toker, çok hareketli ve gaddar valilik sergilemiş, Kayseri’de çoğu zaman halkın tepkisini çeken birçok köklü faaliyetler göstermiştir.
İlgili Haberler
Kayseri’de plânlı ilk imar hareketi Nazmi Toker’in 1932-1936 yılları arasında valilik ve belediye başkanlığı sırasında başlatılmış, bu amaçla 1933 yılında Kayseri kent plânını hazırlatılmıştır. 1945 yılına kadar uygulamada kalan bu plân, İmar Mühendisi Burhanettin Çaylak tarafından tasarlanmıştır. Bu plân, yapımı 1933 yılında tamamlanan 1/8000 ölçekli avan proje ile yapımı 1935 yılında tamamlanan 1/2000 ölçekli kesin projeden ve bu projelerin raporlarından oluşmaktadır.Burhanettin Çaylak, Kayserili olup Ankara’da yaşayan ve imar işlerinden anlayan bir mühendistir.
1932 yılında kentin mevcut durumu incelendiğinde; evlerin harap durumda olduğu, anıtsal yapıların bakımsız veya yıkılmış olduğu, suyun çeşmelerden sağlandığı, kanalizasyon sisteminin hiç bulunmadığı, mahallelerin yarısının elektrikten yoksun bulunduğu ve sadece doğu-batı istikametinde İstanbul-Sivas caddeleri ile kuzey-güneybatı istikametinde İstasyon- Talas caddelerinin genişletilebildiği bir Kayseri ile karşılaşılmaktadır. İmar Mühendisi Burhanettin Çaylak’ın ifadesiyle, “Kayseri şehrini teşkil eden ev, dükkân gibi mebani [yapılar], şimdiye kadar yonu tabir edilen kesme kalıp taşların birbiri üzerine ve yan yana ilave edilmesinden ve üzerlerinin kavak ağacı ve toprak tabakasıyla örtülmesinden ibaret, ekseriyetle mail-i inhidam [yıkılmaya yüz tutmuş] ve gayri kabili [uygun olmayan] imar bir halde… sokak ve ada taksimatı da tamamen gayri fenni ve inkişafa [gelişmeye] gayri müsait idiler.”[1]
Çaylak, 1933 plân raporunda, Kayseri nüfusunun 40.000 olduğundan hareketle “imar sahasına vüsatinitesbite esas olmak üzere bugünkü miktarı müstakbel nüfus olarak kabul ettim” ifadesini kullanmıştır.
“Bastonlu vali” olarak tanınan Toker, Kayseri’deki ilk imâr hareketlerini ve geniş caddelerin açılmasını bu plân çerçevesinde yapmaya çalışmıştır. Meydana getirdiği eserler arasında Cumhuriyet Meydanı’nın tanzimi, Kurşunlu Cami’nin doğusundaki Mimar Sinan Parkı, İstanbul Caddesi, İstasyon Caddesi, Ürgüp ve Erkilet yolları ve diğer yolları saymak mümkündür.
Kayseri’de ilk kaldırım döşemeyi, aynı zamanda Belediye başkanı olarak ele alan Nazmi Toker, yukarda sayılan cadde ve meydanları yaptırırken bu arada birçok eski ve tarihi eseri de yıkmıştır. Bunlar arasında Kurşunlu Cami civarındaki Kurşunlu Mektebi, altı adet han, iki medrese, Paşa hamamı ve üç yüze yakın dükkânla, on fırın bulunduğu gibi Saraçhane ağzındaki dükkânları da yıktırmış ve hijyen şartlarının yeterli olmadığı gerekçesi ile tarihî Kapalı Çarşının kemerlerini kısmen yıktırmak suretiyle çarşının tarihî kimliğine zarar vermiştir.
Cumhuriyet Meydanındaki Şule parkı içinde bulunan “Şehzâde Çeşmesi” ni de sırf bir Osmanlı şehzâdesinin adını taşıyor gerekçesi ile yıktırarak şimdiki Bürüngüz camisinin doğusuna kendi adına bir çeşme yaptırtmış ancak kaderin bir cilvesi olarak onun bu çeşmesini bu sefer Osman Kavuncu yıllar sonra yıkarak ortadan kaldırmıştır.
İmar hareketlerine büyük gayret ve emek harcayan Nazmi Toker’in başladığı işi bitirebilmek için hastanelerdeki hastaları bile tamamen iyi olmadan taburcu ettirdiği ve tasarruf edilen paraları da imar işlerine aktardığı halk arasında söylenegelir. Cumhuriyet’in bu ilk senelerinde Müslüman nüfusun sanat ve hizmet sektörlerinde yetişmesi için çözümler aranırken Vali nazmi Toker de pastırma işliklerinde en az iki Müslüman işçi çalıştırılmasını zorunlu kılmış, böylece Müslümanların da bu sanatı öğrenmelerine yardımcı olmuştur[2].
Nazmi Toker’in 1932-1936 yıllarında yaptığı imar hareketleri o günlerde her ne kadar birçok memnuniyetsizlik ve şikâyetlere sebep oldu ise de Bu gün kü Kayseri’nin oluşumunda bir temel olduğu da kabûl edilmektedir.
Kurşunlu Caminin doğusundaki park ile Atatürk Heykeli (Bu gün Büyükşehir Belediyesi önündeki heykel) ve vasiyet ederek 70-80 bin lira ayırdığı 1957 de yaptırttığı “Nazmi Toker Orta Okulu” günümüze gelen eserleridir.
1939 seçimlerinde Kayseri milletvekili seçilen Nazmi Toker iki dönem mebusluk yaptıktan sonra 1956 Aralık ayında Ankara’da vefat etti.
19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramında Cumhuriyet Meydanı-Talas arasında yapılacak bisiklet yarışması hazırlıkları (sağda, PTT binası)1932
[1] Çabuk Suat, Kayseri’nin Cumhuriyet Dönemindeki İlk Kent Düzenlemesi: 1933 Çaylak Plânı, Metujfa 2012 s. 67
[2] İmamoğlu Vacit, I. Kayseri ve Yöresi Tarih Sempozyumu Bildirileri, Kayseri 1997, s.123
Bu bilgiler, Halit Erkiletlioğlu tarafından yazılan Geniş Kayseri Tarihi kitabından, yazarın izni ile alınmıştır. Kaynak gösterilmeden kullanılamaz. (www.kayserim.net)..
Geniş Kayseri Tarihi Kaynakça
