Türk Ortodoks Patrikhanesi’nin Kurulması 1922
Türk asıllı Ortodoks olduklarını ısrarla vurgulayan Kayseri Ankara ve İç Anadolu bölgesindeki Hıristiyanlar, Kurtuluş Savaşının başlamas...
Türk asıllı Ortodoks olduklarını ısrarla vurgulayan Kayseri Ankara ve İç Anadolu bölgesindeki Hıristiyanlar, Kurtuluş Savaşının başlamasıyla birlikte, diğer Hıristiyanlardan oldukça farklı bir strateji takip eden bu hareketin önderliğini de Papa(baba) Eftim yapıyordu. Rumlarla karıştırılmamak için millî bir kilise kurulması arzusunu zaman zaman dile getiriyorlardı. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Fener Rum Patrikhanesi’nin, Anadolu Rumlarının Yunan asıllı olduklarına inandırma çabaları ve Karadeniz’de yeni bir “Rum Pontus” devleti kurma plânlarına karşı çıkan, Akdağmadeni doğumlu Kırıkkale'nin Keskin ilçesi Metropoliti Papa I.EftimErenerol, Anadolu'nun çeşitli yerlerine dağılmış olan Türk Ortodokslarla sürekli haberleşiyordu.
Kurtuluş Savaşının henüz yeni filizlendiği dönemde Türk asıllı Ortodoks Hıristiyanlar bu amaçla, TBMM'den ve Adalet Bakanlığı'ndan izin alarak Anadolu’daki Türk Ortodoks kiliselerinin bölge temsilcilerinin tamamı olan 72 murahhası 3-16 Temmuz 1922 tarihinde Zencidere Manastırı’nda topladı. Kongreye, Konya Metropoliti Prokobios, Antalya EpiskoposuMeletios, Gümüşhane EpiskoposuYervasyos, ile Anadolu ve Trakya'nın diğer bölgelerinden gelen 72 temsilci katıldı. Türk Hıristiyanlar Türk Ortodoks Patrikliğinin kurulmasını kararlaştırdılar. Bu toplantıya Mutasarrıf Muammer Bey, Mevki Kumandanı ve Kâlem Reisi Miralay Abdullah Bey ve sonraki yıllarda TBBM'de Eskişehir Milletvekili olan Türk asıllı Ortodoks Umumi Katip Bodrumiİstimad Zihni Özdamar Efendi de katıldı.
Yayınlanan bir bildiri ile Fener Patrikhanesi’ni yok sayarak merkezi ve idare yeri Kayseri’de olmak üzere “Türk Ortodoks Patrikhanesi”ni kurulduğu ilân edildi. Fener Patrikhanesi’nin siyasetle uğraştığını ve Türkiye aleyhine çalıştığını bütün Dünya’ya açıklandı.
İlgili Haberler
TürkOrtodoks Patrikhanesi’nin Kurucusu Papa I. Eftim
Kayseri Mutasarrıfı Muammer Bey, mevki kumandanı ve kâlem reisi Miralay Abdullah Bey ve bazı daire müdürlerinin hazır bulunduklar bu kongrede tekliflerini ve amaçlarını şu ilkelerle açıkladılar:
a-Kanun ve nizamlara aykırı olarak patrik seçilen MeletyosMetaksis patriklikten çıkarılacak ve Fener Patrikhanesi feshedilecektir. b-Kayseri’de bağımsız bir Ortodoks Patrikhanesi kurulacaktır. c-Kilise ve cemaatler tarafından noterlikçe düzenlenmiş vekâletnamelerle Papa Eftim’e “Anadolu Ortodoks Kiliselerinin umum vekilliği ve murahhaslığı” payesi verilecektir1. Amaçları ise: “Umum Anadolu Türk Ortodoks murahhas-ı muhteremleri Papa Eftim Efendi’nin teşebbüsat-ı Hayriyelerine zahir olmak, diyaneti siyasete alet ittihaz etmiş olan Fener Patrikhanesi’nin kurmuş olduğu tuzaklardan dolayı Anadolu’daki Müslüman kardeşlerimizle beynimizde husule gelen su-i tefehhümatın izalesine ve uhûd-ı kadimeninidâme ve takviyesine ve Anadolu ile hiçbir cismanî ve ruhanî alâkası kalmayan ve evvel ve ahir hiçbir vakit Anadolu Türk Ortodoksları’nın vekâletine haiz bulunmayan Fener’in evrak-ı havadiste görülmekte olan ve bazı Avrupa matbuatınca sermaye-i makale ittihaz kılınan neşriyat ve müfteriyat-ı vahibesinitekziben hak ve hakikâti bütün âlem-i medeniyete ilân ve ilâm Anadolu Türk Ortodoksları Patrikhanesi’nin teshil, tesri ve tesisi zımmında hükümet-i Millîyemiznezdinde teşebbüsatta bulunmak maksadıyla Kayseri şehrinde Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetine tabi Umum Anadolu Türk Ortodoksları kongresi teşekkül etmiştir.”2
“Anadolu’da Ortodoksluk Sedası” isimli ilk sayısı 22 Temmuz 1922 tarihli bir de gazete çıkarmaya başladılar. İdare yeri Zencidere Manastırı olan ve telgraf adresi “Kayseri Kilise Kongresi” olarak belirlenen bu gazete, Kayseri Liva Matbaası’nda basılmış olup, imtiyaz sahibi ve başyazarı, Bodrumlu Pulluoğluİstimat Zihni Efendi, yazı işleri müdürü ise, dava vekili Antalyalı ÇeneoğluFilip Efendidir.
Ayrıca, Türk Ortodoksları’nın muhtaç oldukları papazları yetiştirmek üzere Zencidere ‘de bulunan “Hz. Yahya Manastırı’nda” bir “Türk Ortodoks Ruhban Mektebi” açılmasına karar verildi.
Bu toplantı, İstanbul’a bağlı Rum Ortodokslarını çok korkuttu. Bazı yazarlar bu olayı şöyle anlatıyor: ”
Türk Ortodoksların Anadolu'daki bu hareketi Mustafa Kemal ve arkadaşlarının takdirine mazhar oldu. Papa Eftim'le tanışmak isteyen Mustafa Kemal, 4 Eylül Sivas Kongresinden önce Papa Eftim'i Sivas'a davet ederek uzun uzun sohbet etti. Mustafa Kemal ile Papa Eftim'inbiraraya gelmesini ise Çerkez Ethem sağlamıştı.
Kayseri'deki kongreye katılan Hıristiyan Türk çevreleri Millî Mücadelede Mustafa Kemal ve arkadaşlarının yanında yer aldılar. Gerekli desteği verdiler. Türk Hıristiyan Ortodoksların önderi Baba (Papa) Eftim'e, Kurtuluş Savaşına verdiği destekten ötürü bizzat M. Kemal Atatürk tarafından İstiklal Madalyası verildi. Büyük Taarruzdan önce Ankara'da ilk toplanan TBMM bahçesinde, Atatürk'ün de hazır bulunduğu bir miting sırasında halka seslenen Papa Eftim, İncil'den bir pasaj okudu: "Düşmanlarımızın herşeyi var, ancak bizim silah ve cephanemiz yok. Fakat göğsümüzde imanımız var, mutlaka kazanacağız. Yaşasın muzaffer Türk Ordusu!" Papa Eftim, Kurtuluş Savaşına verdiği destekten sonra Atatürk'ün şu sözlerine mazhar oldu: "Baba Eftim, bu memlekete bir ordu kadar hizmet etmiştir."
Mustafa Kemal, Selçuk Erenerol'a göre; 1924 yılında Papa Eftim'den Fener Rum Patrikhanesinin başına geçmesini istiyor. Cemaatin halen dini lideri görevini yürüten Selçuk Erenerol, babasının Atatürk ve arkadaşlarının bu teklifini, "Benden üstün dini ruhbanlar dururken, benim o makamı doldurmam mümkün değil" diyerek geri çevirdiğini söylüyor. Ancak Papa Eftim, Atatürk ve arkadaşlarına Yunanistan'ın göndereceği patriğin özelliklerinin ne olması gerektiği konusunda 11 maddelik bir rapor veriyor. Papa Eftim'in, patrik için birinci şart olarak Yunanistan'da kral taraftarı olması gerektiğini ileri sürmesi dikkat çekiyor. O dönemde Kral taraftarı din adamlarının Yunan Hükümetinden farklı görüşlere sahip olduğu biliniyor. Papa Eftim'in, atanacak patriğin Yunan Hükümetinin kirli emellerine alet olmaması için böyle bir istekte bulunduğu tahmin ediliyor. Ancak Atatürk'ün ısrarından sonra Papa Eftim, yardımcısı Yakup ile birlikte Fener Rum Patrikhanesine giderek, bir anlamda yönetime el koyuyor. Ankara Hükümeti dış baskılara dayanamayıp kendisini geri çekinceye kadar orada kalıyor.
Ne yazık ki bu idealist insanın büyük gayretleri ile bir araya gelmiş bulunan Türk Ortodoksları, siyasî bir karara kurban edilerek 1924 Mübadelesi ile Yunanistan’a sürgün edilmişler, belki bir vefa borcu olarak ta sadece Papa Eftim ve ailesi bu sürgünün dışında bırakılmıştır.
BAŞBAKANLIK
CUMHURİYET ARŞİVİ
Türkiye Cumhuriyeti
Başvekâlet
Kalem-i MahsûsMüdîriyeti
Adet
744
Papa Eftim Efendinin Harekât-ı Millîyenin iptidasından beri Türkiye dâvâsiyle alâkadar görünmesi ve Patrikhâne ile arasındaki vaziyet nazari itibare alındığı takdirde efrâd-ı ailesinin mübadeleye tabi olması dücâr-ı felâket olacağı muhakkak bulunduğundan bu hususta bir karar ittihazı talebini havi Dahiliyye Vekâlet-i Celîlesinin 20.8.340 tarih ve Emniyet-i UmumiyyeMüdîriyeti 3798 numaralı tezkiresi üzerine mumâ-ileyh papa Eftim Efendi ve ailesinin İstanbul’da yerleşmesine müsaade itâsı İcra Vekilleri Hey’etinin 3.8.340 tarihli içtima-ı ndakarargir olmuştur. 3.8.340
Türkiye Reîs-iCumhûru
Gazi M. Kemâl
Başvekîl ve HâriciyyeVekîli Müdâfaa-i Millîye Vekîli AdliyyeVekîli
İsmet Kâzım Mustafa Necati
Dâhiliyye Vekâleti Vekîli MâliyyeVekîli Maarif Vekîli
Dr. Refik Mustafa Abdülhalik Vasıf
NâfıaVekîli Ziraat Vekîli TicâretVekîli
Süleyman Sırrı Zekâi Hasan Hüsnü
Sıhhıyye ve Muâvenet-i İçtimâiyyeVekîli Dr. Refik
Mübâdele, İmâr ve İskân Vekîli Rafet
2 Özkan Salih, Kayseri’de Türk Ortodok Kilise Kongresinin Toplanması Ve Anadolu Ortodoksluk Sadası Gazetesi, Kayseri 2003, s:35
Bu bilgiler, Halit Erkiletlioğlu tarafından yazılan Geniş Kayseri Tarihi kitabından, yazarın izni ile alınmıştır. Kaynak gösterilmeden kullanılamaz. (www.kayserim.net)..
Geniş Kayseri Tarihi Kaynakça
