KAYSERİ - YÜZYILIN BAŞLARINDA YAPILAN ESERLER
1- Hunat Camisi’nin Minaresinin Yapılışı 1900 (H.1317) Bir Selçuklu eseri olan Hunat Hatun Camisi, I.Alâeddin Keykubad’ın karısı Hunat Hatun tara...
1- Hunat Camisi’nin Minaresinin Yapılışı 1900 (H.1317)
Bir Selçuklu eseri olan Hunat Hatun Camisi, I.Alâeddin Keykubad’ın karısı Hunat Hatun tarafından 1237 (H. 635) tarihinde yaptırılmıştır. Orijinal minaresi olmayan bu tarihî camiye sonradan Osmanlılar zamanında bir “köşk minare” yapılmıştır.
II. Abdülhamid döneminde caminin şimdiki hacminin üçte biri kullanılmakta iken 1900(H. 1317) tarihinde Müslüman halktan toplanan paralarla cami genişletilmiş oradaki kubbe yapılmış ve bu arada giriş kapısının sağına gayet zarif bir minare yaptırılmıştır.
İlgili Haberler
2-Hacıkılıç Cami’sinin Minaresinin Yapılışı 1901 (H.1318)
Yine bir Selçuklu eseri olan ve 1249(H. 674) tarihinde yaptırılan bu camiye de 1901 (H. 1318) senesinde Hunat’ınkine benzeyen ince güzel bir minare yaptırılmıştır. Minarenin yapılış masrafı olan 20.000 kuruş caminin vakıf gelirlerinden karşılanmıştır.
3-Yeşilhisar Ulu Cami’nin Ta’miri 1903 (H.1321)
Eretnalılar zamanında yaptırılmış bulunan cami, zamanla kendi kendine yıkılmış ve metrûk halde iken, aynı arsa üzerine eski taşlardan istifade ederek yeniden yaptırılmıştır. Minaresi halen eski vaziyetine korumakta olan caminin ilk inşa ve ikinci ta’mirkitâbeleri cami kapısının üzerinde olup ta’mir kitâbesi şu beyiti taşımaktadır;
Vîran iken bu secdagâh himmet bayûgedâ
Oldu mamur bihamdülillah gel edelim farz-ı edâ
Ahali-i Karahisar oldular bu demde bahtiyar.
Cennette etmez mi karar Rahi Hakta eden feeda
Ey kerimîammalihibezledenler malini
Hem bani-i evvelini etme civarından cüda
Biliriz Cudîrafetin âleme vasiğ rahmetin
Endir bize inâyetin kıldıkça müezzin nida
Yarab! Bu abdûn Rıza * sayeledisuph-ı mesa
Düşersende bir tarih anâ oldu nûrybeytühüda (1321)
4- Kayseri Lisesi’nin 1. Katının Yaptırılışı 1904 (1322)
Kayseri İdadîsi ilk defa Ulu Cami ile Kurşunlu Cami arasında, Kapan Mahallesinde bulunan “Seyfullah Efendi Konağı”nda 13 Eylül 1893 tarihinde “Derece-i UlâMekteb-i Mülkiye İdâdisi” adıyla açılmıştır.
Bugünkü lise binasının tek katlı olarak yaptırılması yine II. Abdülhamid zamanında 1904 (H. 1322) yılına rastlamaktadır.
Ahmet Remzi Akyürek (Dede) Ebced hesabı ile bu tarihi şöyle ifade etmektedir:
“Dil küşa âli safa-bahş eylemekte her yeri
Görmedi mislin bu âlâ mektebin çeşm-i cihan
Oldu pek dikeşgüher tarih her mısra ana
Her sühadan anlasın, “Remzi” budur nakş-i cihan (1322)
Aynı tarih ikinci bir ifade ile şöyle düşürülmüştür:
Kayseri Şehri gibi kenz-i ulûm
Buldu bak, şanına layık mekteb
Etti et falitaleb-kâr-ı mekteb
Kesb-i ulviyete saik mekteb
Tam tarihi yazıldı Remzî
Oldu emsaline faik mekteb (1322) [1]
1916-17 yıllarında da ikinci katı tamamlanmıştır. 1921 yılında Kayseri Sultanisi, Ankara Sultanisi ile birleştirilerek oniki yıllık tam teşkilâtı yatılı sultanî durumuna getirildi.
1923 yılında Ziya Gökalp’in kanun teklifi ile “Sultanî” isimleri Lise’ye çevrilince okulun ismi” Kayseri Lisesi” oldu.
5-Şeyh Cami Çeşmesi 1905 (1323 H.)
Cumhuriyet Mahallesi, Tennûri sokakta bulunan Şeyh Camisi ve Kümbet’inin önünde, yol kenarında bulunan bir çeşmedir.
Klasik çeşme formunda, iki adet mermer aynası vardır. Ön alınlıklarında iki adet taş oyma ve rozet ve ortada bir kuş köşkü mevcuttur.
Defalarca onarım gördüğü anlaşılan çeşmenin mermer kitâbesinde iki satır ve dört mısra halinde şu ifadeler mevcuttur.
Himmet-i merdân olup ihtîyasına bu çeşmenin
Bezl-i mâlindenehâli itmedi taksir hiç
Hüsniyâtârihininâb-ı şarâb it atâsın iste
Avn-i Hakla ayn-ı Temmurî’deâb-ı zemzem iç”
Kuş köşkünün hemen altındaki küçük kitâbede de “Maşallah sene 1323” yazılıdır.
6- Kayseri Saat Kulesi 1906 (1324)
Cumhuriyet Meydanı’nda bulunan saathaneII.Abdülhamit devri eserlerindendir. Bir kule ve bir muvakkithaneden meydana gelen bu eserin yapılış tarihi Ahmed Remzi Akyürek tarafından bir şiirle belirtilmiştir.
Gerekti Kayseri şehrinde bir zîbâ çalar sâ’at
Münebbih olmağa evkât-ı halkı rûz u şebhâla
Cenâb-ı Mir Haydar bende-i şâh-ı kerem perver
Muaffak oldu olsun kadr-i câhı an-be-an bâla
Mücevher sâ’ate benzetti Remzî yazdı târîhin
Yapıldı mevki’indekasrusâat-hâne pek a’lâ” 1324 [2]
7-Camî-i Kebir Çeşmesi Tamiratı 1906 (H. 1324)
Daha önce ve sonra defalarca ta’mir edilen ve büyütülen çeşmesinin üzerinde üçü eski yazı ile birisi de yeni yazı ile dört kitâbe bulunmaktadır.
Bu ta’mir kitâbesi H, 1324 tarihini taşıyan mermer bir levhadır.
Üç satır olup; orta satır iki tarafdan hilâl şeklinde süslenmiştir.
Kitâbede şunlar yazılmaktadır;
1- Bismillâhirrahmanirrâhîm
2- Tarih-i Tâ’mir
3- Fi Receb-i Şerif 15 Hicrî sene 1324
8- Şeyh Camisi Avlusunun Genişletilmesi 1906
1484 yılında yaptırılan ve “Çardak Mescidi” adını taşıyan caminin 1906 senesinde Kayseri Mirlivası bulunan Haydar Bey’in teşviki ile Şeyh İbrahim Tennûri’nin evlâtları tarafından avlusu genişletilmiş ve parmaklıkla çevrilmiştir.
“Mir Haydar hazretin evlâdını teşvik edip
Bezl-i himmette neler ettiyse hâlâ eylemiş
Havlının tevsi’i parmaklıkla verdi inkişâd
Zannedersin her birin zerle mutalla eylemiş
Ravza-i cennet bu cami ayn-ı kevser çeşmesi
Bak şu dîvâr-ı mezâristan evlâ eylemiş
Abdest al kıl namâz eyle ziyaret türbeyi
Ehl-i hayra kim dua ettiyse alâ eylemiş
Şal-i târihi bin üç yüz yirmi dört olmuş idi
Mevlevî Remzi bu nazmı hoşça imlâ eylemiş 1324 [3]
9- Binbaşı Hacı Hayri Bey Çeşmesi 1906
Zekaî Bey Mahallesinde, bütün etrafı boşaltılarak tek başına kalmış kesme taşlardan yapılmış bir çeşmedir. Hacı Hayri Bey’in yaptırdığı (ölümü 1913) çeşmenin iki kitâbesi mevcut değildir. Türkçe mermer ta’mirkitâbesinde ise;
“1906 yılında-bu çeşmeyi yaptırdı- Feyzizâde Hilmi Oğlu- binbaşı Hacı Hayri- Susayan için diye- Önünden geçenlerden- binlerce Ademoğlu- Ruhuna bir fatiha- okuyup geçsin diye T: (tamir Hayri Karamete) yazılıdır.
10- Gültepe Hastanesi 1910
Önceki Kayseri Arkeoloji Müzesi’nin güneyinde üç bölümü iki katlı, çatılı çok güzel bir taş binadır. Zemin katı 1910 yılında tamamlanmıştır. 1910 yılında Kayseri’de çıkarılan ilk Türk gazetesinin imtiyaz sahibi ve sorumlu müdürü olan Turanlı Yunus Bekir, hastahanenin yapılışında halktan yardım toplama kampanyasını idâre etmiştir. Mutasarrıf Muammer Bey’in himayesinde, Hastahanenin birinci katı bitirilip hizmete girince de burada bir süre yönetti ve cerrah yardımcısı olarak da görev yapmıştır. [4]
Zemin katı 1910 da, birinci katı 1924 yılında tamamlanmış olup 14 Ekim 1924 tarihinde Mustafa Kemâl tarafından “Memleket Hastanesi” olarak hizmete açılmıştır. [5]
11- Şûle Parkı’nın Yapılışı 1910
Daha önce buralarda Kale’ye ait hendek ve çukurlar bulunurdu. Ön tarafta ise eski hanlar ve kahvehaneler vardı. [6]
12- Gültepe Parkı’nın Yapılışı 1910
26 Ağustos 1909 tarihinde Kayseri Mutasarrıfı olan Muammer Bey’in zamanında yapılan eserlerdendir. O senenin birçok yol, park ağaçlandırma faaliyet içinde hastahane binası ile birlikte Gültepe parkı da kurulmuştur. Eskiden bu parkın bulunduğu yerler “Kum Tepe” ismi ile anılan çıplak bir tepe halinde bulunuyordu.
13-Ağırnas İttihat ve Terakki Mektebinin yapılması 1911
İkinci Meşrutiyet’in ilânına destek vermek üzere Ağırnaslı tüccar Mustafa Efendi Ağınas’a iki katlı taş yapılı güzel bir mektep yaptırdı.
14- İstanbul Ve Sivas Caddelerinin Açılması 1911
Kayseri Mutasarrıfı Muammer Bey zamanında yapılan imar hareketleri arasında bu iki cadde açılmıştır. [7]
15- Kütüphane’nin Kuruluşu 1912
İlk önce Belediye bahçesi içerisindeki binada açılan kütüphane, Millî Eğitim Müdürlüğü ve Kayseri Belediyesi’nin yardımı ile zenginleştirilmiş ve 1938 yılında Halkevi kütüphanesi ile birleştirilerek kitaplar oraya devredilmiştir.
16- Pınarbaşı Aziziye Camisi’nin Yaptırılması 1912
Muammer Bey’in Aziziye kaymakamı iken O tarihte Sivas’a bağlı olan Aziziye’de (Pınarbaşı) inşaatını başlattığı anlaşılan Aziziye Camisi Sivas’a vali olarak atandığı 1912 yılı sonlarında hayırseverlerin de desteği ile bitirilmiştir.
Caminin cümle kapısının üzerindeki üç satırdan ibaret olan kitâbesi şöyledir:
Sivas vali-i âlîsi Ahmed Muammer Beyefendi Hazretlerinin / Kaymakamlıkları esnasında vücuda getirdikleri âsâr-ı diniyyeden / Vaz-ı esas 1321 Aziziye Cami-i Şerifi / Tarih-i hitâm 1331
15- Mekteb-i Sultanî’nin Açılması 1915 (1334)
Kiçikapı’daki Küçük Hasan Paşa konağının yerine 1903-4 yıllarında birinci katı yaptıran idâdî mektebi, 1915 yılında “Sultanî Mektebi” olmuş ve sınıf sayısı beşten, onikiye çıkmıştır. 1917 yılında ikinci katı da tamamlanan bu okul,1923’ten itibaren de “Kayseri Lisesi” olarak öğretime devam etmiştir.
Sultanî’nin açılışı sebebi ile Müftü-zâdeM.Said Efendi şu şiiri yazmıştır:
“Tarih-i Mekteb-i Sultanî”
1- Zamân-ı devletinde Hazret-i SultânReşâd Hânın Terâkki eyledi Emr-i maârifber-nizâm oldu.
2- Açıldı sâye-i adlinde yer yer bunca mektebler
Binâ-yızîver-efzâ-yımekâtibirtisâm oldu.
3- Biri ez-cümle bu mekteb ki tarz-ı dil-pezîrüzre
Usûl-i şîve-engiz-i cedidîiltîzam oldu.
4- Selâmet buldu millet cehle meydan kalmadı aslâ
Hele her bir tarafdaneşr-i ilme ihtimâm oldu.
5- İki mısra’damerkûz eylemiştir cevher-i harfin
Sa’id’intâm bu târih-i dil âvizi kirâm oldu. 6- Gazelce sâye-i şahâne-i Sultan Muhammed’de
Yapıldı mekteb-i vâlâ-yıSultânîtamâm oldu.
1334 H. – 1915 M. vezni: Mefâîlûnmefâîlûnmefâîlûnmefâîlûn
(1-Hz. Sultan Reşad Hanın Padişahlığı zamannda, kültür iyleri ilerleyip köklü bir hâle geldi.
2-Adâletinin sâyesinde yer yer birçok okullar açıldı, muhiti güzelleştirip etrâfasûs olan binâlar dikildi.
3-Özetle biri bu mektep ki gönlün arzuladığı şekilde, mimarlık ilminin usulleri ile yüce bir yapı oldu.
4-Millet aydınlığa ve rahata kavuştu, aslâ bilgisizliğe yer kalmadı, her tarafa ilmin yayılmasına özen gösterildi.
5-İki mısrânında noktalı harflerin toplandığı Sa’id gönül çeken bu tam tarihi bağışlandı.
6-Sultan Mehemmedin Padişahlığı gayreti ile bu yüce orta okul güzelce yapılıp tamamlandı. )
16- Cami Kebir’in Tamir Edilmesi 1915 (1333)
1915 tarihinde Kayseri Mutasarrıfı olan Zekâyi Paşa zamanında ve önderliğinde caminin harap olmuş olan kısımları süs ve bezemeleri güzelce ta’mir edilmiştir.
Caminin ta’miri sebebi ile o sırada camide ders vermekte olan Müfti-zâde Mehmed Sa’id Efendi Zekâyi Paşa’ya şu şiirle teşekkür ve maaşına zam talebinde bulunmuştur.
1- İşde bu mâbed-i pûr-feyz-i kadim-i idi. cû
Cem’i mezc-âver-i beyt-i harem-i cemm-i gafir
2- Cilve-gâh-ı harem-i nâz ü niyâz-ı zühhâd
Hızr ile bunda mûlâki olur eşhâs-i kesîr
3- Mevkî-i fevz ü necat kıble-i arz-ı hâcât
Ma’rız-ı arz u kabûlemeke-i me’vâ-yımasîr
4- Cümlenin mercî-i dil-hâhı nazar-gâhı iken
Kimse rahm etmez idi yok mı idi ferd-i basîr
5- Mahu olup revnâkitutmuşdıharâba yüzünü
Görsedesâkını itmez idi kimse teşmîr
6- İdicek beldeyi teşrîfZekâyîPaşâ
Himmet-i âtıfetietdi güzelce ta’mîr
7- Böyle bir hayra sebep oldu o vâlâ-tînet
Tâ-ebed hayr ile yâd olsa sezâ-vâr ü cedîr
8- İktidârında yegâne kâlemindemâhir
Zât-ı vâlâsıedîbsâhib-i re’y û tedbîr
9- Ana tevfik-i Hudâyâver de hem vâre
Hazret-i Hak ede her emr-i asîrintesyîr
10- Kevkeb-i baht-ı ede evc-i şereften lemzân
Eyledikçe deverân âlemi bu mihr-i mûnûr
11- Bende bu mâbed-i âlide hatibin ammâ
Eyleyüpemr-i maşîêt beni gâyet dil-gîr
12- Senede cümle vazifem iki yüz atmıştır.
Lütfuna mazhar edip eyle fakiri tesrîr
13- Hâk-pâyinden efendim ederim şöyle recâ
Hâlimi bahsederek olsun mazbata tahrîr
14- Ömrüm oldukça duâ ile seni yâd edeyim
Her vakit zikr-i cemîlin ile ey mîr-i şemîr
15- İki mısra’da olan cevher-i târihiSa’id
Eder âvize gibi her köşesinden tenvîr
16- Şevk ile eyle devam Kâbe gibi bunda mûdem
Dil-nişîn oldu bu tamîr ile Camî-i Kebir
1333 H.- 1915 M. ..II..II..II..II
Fe (Fâ) ilâtünfeilâtünfeilâtünfeîlün
1- İşte bu mâbed ki, eskiden beri gönül çekici ilim ve irfan dolu, KâbedekiBeyt-i Haram gibi dalga dalga büyük bir kalabalıkla dolar.
2- İbâdete düşkün olanlara mahsus, naz edip uluyarak yalvarmada özellik gösterecekleri yer, büyük kalabalık burada Hızır ile buluşur.
3- Kurtuluş havuzunun bulunduğu yer, isteklerin sunulacağı kıbledir, arzedilen isteklerin dileklerin kabulü için sığınılacak kaynak yeri.
4- Herkesin gönülden arzu ederek baktığı yer iken, kimse acımazdı, bu hali görebilen kimse yok mu idi.
5- Süs ve bezemeleri eskiyip yok olmaya yüz tutmuş idi. Bu âlimi görselerde kimse ta’mirine teşebbüs etmezdi. (Paçayı sivamazdı)
6- Beldeyi Zekâyi Paşa şerefledirince, onun gayreti ve cömertliği sayesinde güzelce ta’mir edildi.
7- O yüce yaratılışlı böyle bir hayr’e sebep oldu, ebediyen kendiside iyiliği ile anılsa yeridir.
8- İdaresindeki mükemmeliyat ve gücü ile tek, kâlemi hünerli, yüce şahsı zarif, tedbir ve karar sahibidir.
9- Ona Allah’ın yardımı daima yardımcısı olsun. Yüce Allah onun her zor, müşkil emrini yapılır hale getirsin kolaylaştırsın.
10- Talihinin yıldızı daima yüce şereflerde parlasın, bu parlayan güneş âlemi devrettiği müddetçe.
11- Bende bu yüce mabedte hatibin amma, geçim sıkıntısı beni çok gönlü kırık duruma düşürdü.
12- Bir senelik toplam gelirin (maaşını) ikiyüz altmış (lira-kuruş) tur, iyiliğine eriştirerek bu fakiri sevindir.
13- Efendim ayağının toprağından şöyle rica ederim ki, bu durumdan bahseden bir tutanak yazılsın.
14- Ömrüm olduğunca senin iyiliğini teminin ederek onayım, her vakit yüceliğini düşünerek ey yararlı Efendi.
15- İki mısra’da olan cevher (noktalı harfler) târihinin Said, her köşesinden avize gibi aydınlatır.
16- Buraya da Kâbe gibi arzu duyarak, severek devam et, bu onarım ile Camî-i Kebir gönül durağı oldu. [8] )
17.Kayseri Millî İktisat A.Ş. (11.07.1916)
Kayseri Millî İktisat A.Ş. İttihat Terâkki mensupları ve tacirlerden oluşan 7 kişi tarafından 11.07.1916 tarihinde kurulmuştur. Şirket başlangıçta ticaretle uğraşmış ve çok kar etmiştir. Kurtuluş Savaşından sonra kaybettiği yarı sermayesini yükseltmek için faizcilik işine başlamış ve kısa zamanda sermayesini yükseltmiştir. 14.01.1933 tarihli genel kurul toplantısıyla şirket adını Kayseri Millî İktisat Bankası T.A.Ş. olarak değiştirmiştir.03.11.1936 yılında genel kurul toplantısıyla bankalar kanununa uyulmasının imkânsız ve masraflı olması gerekçesiyle feshine karar verilmiştir.
Kayseri Millî İktisat Bankası, 1 hisse
18. Kayseri Köy İktisat Bankası 1916
Kayseri Köy İktisat Bankası, İttihat ve Terakki mensubu, orta büyüklükte arazi sahibi 5 kişi tarafından 1916 yılında kurulmuştur. Köylülerden otuz okka buğday veya bunun iki misli arpa veya çavdar alınması karşılığında bir hisse verilecekti. Bu teşebbüs sonucu 7.000 liralık zahire toplanmış. Toplanan zahire kredi ile memurlara ve cihet-i zabıtaya satılmış ancak bu paralardan bir kısmının 1922 yılında dahi tahsil olunamadığı anlaşılmıştır. Osmanlı Hükümeti 1918'den sonra sermayenin tamamının kurucular tarafından taahhüt ve %10'unun tediye edilmediği gerekçesiyle Bankanın resmen ve hukuken kurulmadığını ileri sürmüş ve köylülerden zahire toplanmasını yasaklamıştır. Kuruluş işlemleri 1920 yılının ilk aylarında tamamlanabilmiş ve banka adını Kayseri Çiftçiler Bankası O.A.Ş. olarak değiştirmiştir.
19. Cıncıklı Cami’nin Onarımı 1921 (1340 H.)
Eski bir cami olan bu mâbed, dış kale surlarının Sivas kapısı mevkiinde Sur’un içindedir. Daha önce şimdiki yol’un üzerinde iken yakın zamanda bir hayırsever tarafından biraz daha güneye çekilerek yeniden inşa edilmiştir.
Eski kayıtlarda “ÇiğdeliCamisi”adıyla anılan cami birçok defa onarım görmüştür. Giriş kapısı üzerinde bulunan iki adet kitâbe bu onarımların kitâbe tarihlerini bildirmektedir.
1- İmam-zâde Reşid Bey, zevcesi Seyyide hanımlar
2- Semâhatkisesini açtılar sarfettilerHak’kâ
3- Yedekci-zâdeler Hacı Mehmed ve Hüseyin Beyler
4-Bu rânâmâbedîbâde’l-harâbe ittiler ihyâ
5- İlâhî ehl-i hayri eksik itme safha-i arzdan
6-Ki anlarla kıvâm-ı dîn ve nizâm ve zînet-i dünyâ
7- Rızâ, Târîh-i Hicrî Sene bin üçyüz dahi kırkda
8-li vechillah olundu câmi-i vâlâ, binâinşâ (1340 H./1921 Milâdî)
(1. İmamzâdeReşid Bey ve eşi Seyide Hanım
2-Cömertlik kisesini açarak Hak yolunda harcadılar
3- Yedekçi-zâdeler’den Hacı Mehmed ile Hüseyin Bey
4-Bu güzel mabedi harabe iken canlandırdılar.
5-Allah’ım dünyadan hayır sahiplerini eksik etme.
6-Onlar dinin akışını ve dünya güzelliklerinin akışını sağlıyorlar.
7-Rıza hicrî tarihle 1340 ta
8-Cephesi ile yüce caminin binasının yapıldığını söyledi)
*Rıza; Yeşilhisar eşrafından Kocabeyoğlu H. Ali Efendi’nin mahlasıdır. 1932 Eylülünde vefat etmiştir.
[1] HasibeMazıoğlu, Ahmed Remzi Akyürek ve Şiirleri, 1987
[2] Mazıoğlu, s. 239
[3] Ahmed Nazif Efendi bu tamirin 1903 yılında yapıldığını yazmaktadır. Mirat-ı Kayseriyye, s. 28.
[4] Önder Ali Rıza, s. 137
[5] Yeğen Ali, s. 169
[6] Özdoğan Kâzım, s. 103
[7] Önder Ali Rıza, s. 128, Kalaç. S. 55,
[8] Müfti-zâde, Mehmed Sa’idEf. S. 58-59
Bu bilgiler, Halit Erkiletlioğlu tarafından yazılan Geniş Kayseri Tarihi kitabından, yazarın izni ile alınmıştır. Kaynak gösterilmeden kullanılamaz. (www.kayserim.net)..
Geniş Kayseri Tarihi Kaynakça
