Kayseri’de 1882 (H. 1300) Yılı Eğitim-Öğretim Kurumları
Eğitim- öğretim, Sabi adı verilen, yaşları beş altı olan kız ve erkek çocukları okutmak amacıyla kurulan açılan Sıbyan Mektepleri ile başlamaktaydı....
Eğitim- öğretim, Sabi adı verilen, yaşları beş altı olan kız ve erkek çocukları okutmak amacıyla kurulan açılan Sıbyan Mektepleri ile başlamaktaydı. Okul binaları, devlet ileri gelenleri ve yardımsever halk tarafından yaptırılırdı. Bu okullarda, okuma-yazma, ilm-i hal denilen bazı dini bilgiler ve dört işlemden ibaret olan basit matematik bilgileri verilmekteydi. Bu mekteplerin hocalarına Muallim, yardımcısına Kalfa, öğrencilerine de Talebe, Sûhte, Tilmîz, Puser ve Şakird gibi değişik isimler verilmekteydi. Sıbyan Mekteplerinde çocuklar eğitim ve öğretimden parasız olarak yararlanırlardı. Hatta okulda da ücretsiz yer içerlerdi. Öğrencilere harçlık ve elbise de verilirdi.
1838 de Umûr-i Nâfia Meclis’inde mektepler için hazırlanan bir yönetmenlikle mektepler büyük ve küçük mektepler olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Küçük mahalle mekteplerinde hece ile iki hatim indirilmesi; büyük mekteplerde (sınıf-ı sânî) ise kulak dolgunluğu olması için Türkî inşâ, Tuhfe, Subha-i Sıbyan gibi eserlerin ve BirgivîninAkâidRisâlesi, ahlak risaleleri, hat ve hitâbet okutulması öngörülmekteydi. Dört yıllık eğitim veren sıbyan mekteplerinde ise; elifba, Kur an, ilmi hâl, tecvid, harekeli Türkçe, muhtasar ahlâk-ı memdûha risalesi, lügat okutuluyor, sülüs ve nesih yazıları öğretiliyordu. Tanzimat tan sonra üç yıllık mekteb-i ibtidai olarak faaliyet gösteren bu mekteplerin programında elifba, Kur an-ı Kerim, tecvid, ilmi hâl, ahlâk, Sarf-ı Osmanî (Osmanlıca çevirme), imlâ, kıraat, mülâhhas Tarih-i Osmanî (Osmanlı Tarihi özeti), Muhtasar Coğrafya-ı Osmanî (kısaltılmış Osmanlı coğrafyası), hesap ve hüsn-i hat (güzel yazı) dersleri okutuluyordu.
H.1300/1882 M tarihli Ankara Vilayet Salnamesi’nde Kayseri de sıbyan mekteplerinin sayısı 62 adet olarak geçmektedir. H.1320/1902 tarihli Ankara Vilayet Salnamesi’nde ise bu sayı biraz daha artmıştır. Bu durum aradan geçen yirmi yıllık bir süre içindeki nüfus artışıyla ilgili olmalıdır. Salnâmelerde bu sıbyan mekteplerinin isimleri belirtilmemiş, sadece sayı olarak mevcutları verilmiştir. Kayseri’de genellikle mahalle camilerinin yanında olan sıbyan mekteblerinden bazılarının isim ve yerleri tespit edilebilmiştir.
Bunlar:
İlgili Haberler
1. Ali Beğ Muallim-hanesi: Kenarırmak nahiyesinde Akkaya köyünde bulunmaktadır. Ali Beğ Cami’sinde görev yapanlar aynı şekilde muallim-hanede de görev yapmaktadırlar.
2. Bayram Hacılu Muallim-hanesi: Bayram Hacılu adındaki köyde bulunmaktadır. Ali Beğ Cami inde görevli olan imam ve hatipler burada bulunan muallim-hanede muallim-i sıbyan olarak görev yapmaktadır.
3. Ali Paşa Muallim-hanesi: 1784 tarihinde Ali Paşa tarafından Kalenderhane Mahallesinde inşa ettirilmiştir.
4. Cafer Beğ Muallim-hanesi: Cafer Beğ- Köyyıkan Mahallesi’nde bulunmaktadır. Cafer Beğ tarafından inşa edilmiştir.
5. Can Hüseyin-Zâde Hacı Mahmud Muallim-hanesi: Hacı Arap Mahallesi’nde bulunmaktadır.
6. Hacı İshak Muallim-hanesi: Tus Mahallesi’nde, Tus mescidinin yakınlarında bulunmaktadır. Hacı İshak Mescidinde vazifeli bulunan hoca ve imamlar aynı zamanda Hacı İshak Muallim-hanesinde muallim-i sıbyan olarak çalışmışlardır.
7. Hacı Mehmed Ağa Muallim-hanesi: Bozatlu Mahallesi’nde Ahmed Paşa Camii yakınlarında Hacı Mehmed Ağa tarafından tesis edilmiştir.
8. Hüseyin Beğ Muallim-hanesi: 1792 tarihinde Cami-i kebir yakınlarında Hüseyin Beğ tarafından inşa edilmiştir.
9. Kale Mektebi: İç Kalede bir cami ve bir mektep bulunmaktadır.
10. Melik Arslan Muallim-hanesi: Sahra nahiyesine tabi Mancusun adındaki köyde Melik Arslan tarafından yaptırılmıştır.
11. Nasrullah-zâde el-hac Mehmed Mektebi: Merkepçi Mahallesi’nde hisar önünde Nasrullah-zâde el-hac Mehmed tarafından yaptırılmıştır.
12. Rabia Hatun Muallim(e)-hanesi: Yenice Mahallesi nde bulunan mescidin yakınlarındadır. Rabia Hatun tarafından inşa edilen bir muallimhanedir[1].
13. Sıdıka Hatun Sıbyan Mektebi: Kayseri de Mükremin Mahallesi’ndeki olan Mükremin Mescidi Şerifi Vakfına dâhildir.
14. Topal Hacı Ali Muallim-hanesi: Kebe İlyas Mahallesi’nde Topal Hacı Ali tarafından mescid ile birlikte yapılmıştır.
15. Zeynel-abidin Muallim-hanesi: 1787 tarihinde Zeynel-abidin mescidinde görevli olan Es-Seyyid Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Bu kişi aynı zamanda bu muallimhanede muallim olarak çalışmaktadır.
16. Ahmed Nazif Efendi “Mirat-ı Kayseriye” adlı eserinde Kocabey Camii’nden bahsederken Kadı Bedreddin Mahmud’un yaptırdığı bu caminin yanında bir mektepten bahseder[2]. Mektep daha sonra yıkılacak, yerine üç adet dükkân inşa edilecektir.
17. Kazğancılar Camisi’nin bitişiğinde Musluhiddin El-Hac Mustafa Efendi’nin yaptırdığı bir sıbyan mektebi
18. Şehrin Hasinli Mahallesinde yer alan Hasinlicamisi’in bitişiğinde bir sıbyan mektebi
19. Şeyh Taceddin Mahallesinde H 919/ M 1513 tarihinde aynı isimle yaptırılan caminin yanında da bir sıbyan mektebi bulunmaktaydı.
20. Hasinli Mahallesiyle Hacı Kasım Mahallesinin ortasında ve halk arasında yeni cami olarak bildiği Hacı AkkaşCamisi’nin yanında da bir adet sıbyan mektebi bulunuyordu.
21. Lala Camisi’nin bitişiğinde bir sıbyan mektebi
22. Gülük Şemsettin Mahallesi’nde bulunan Gülük Camisinin bitişiğinde bir medrese ile bir adet sıbyan mektebi[3]
23. Kayseri de Deliklitaş Mahallesi’nde Mehmet Efendi Camisi bitişiğinde bir sıbyan mektebi
24. Erkiletli Sadrazam Mehmed Paşa, H 1130/M 1718 tarihinde Erkilet’te depremden yıkılmış bulunan eski caminin yerine Yeni bir cami, bir sıbyan mektebi, medrese ve kütüphane yaptırmıştır[4].
25. Şeyh Camii Sıbyan Mektebi, H 878/ M 1473 tarihinde yaptırılmış olan caminin cümle kapısının üzeri iki katlı olup, üst katta bir sıbyan mektebinin eğitim verdiği bilinmektedir[5].
[1]Ahmet Gündüz, xvıı. Yüzyılın Son Çeyreğinde Kayseri, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), Kayseri, 1998, s. 8
[2]Ahmed Nazif Efendi, Mir’at-ı Kayseriyye, Çev. Mehmet Palamutoğlu, Kayseri 1987 s. 37
[3] Ahmed Nazif Efendi, a.g.e. s.22
[4] Ahmed Nazif Efendi, a.g.e. s.144
[5] Ahmed Nazif Efendi, a.g.e. s.28
Bu bilgiler, Halit Erkiletlioğlu tarafından yazılan Geniş Kayseri Tarihi kitabından, yazarın izni ile alınmıştır. Kaynak gösterilmeden kullanılamaz. (www.kayserim.net)..
Geniş Kayseri Tarihi Kaynakça
